Chương 30: Gãi đúng chỗ ngứa

Ngày mùng một tháng Chạp, theo lệ cũ thì tất cả các tú tài trong huyện đều phải tề tựu tại huyện nha. Họ mang theo công văn cá nhân tới tìm học quan tại phòng Lại để đóng dấu kiểm chứng, sau đó mới đủ điều kiện tham dự kỳ thi Tuế sẽ diễn ra vào mùng ba tới đây.+

Sở Từ dậy từ rất sớm. Sau khi cùng Trương Văn Hải và Phương Tấn Dương luyện xong một bộ Ngũ Cầm Hí, y tắm gội sạch sẽ và thay y phục chỉnh tề rồi mới cầm theo công văn tú tài lên đường đến huyện nha.+

Huyện nha nằm sâu trong ngõ Kê Minh và lúc này cửa lớn vẫn còn đóng kín. Nhân lúc rảnh rỗi, Sở Từ bắt đầu quan sát kỹ lưỡng công sở quyền lực này.+

Dưới hiên huyện nha treo một bức biển ngạch, trên mặt khắc bốn chữ lớn "Huyện Thự Viên Sơn". Phía dưới là đôi cánh cửa lớn sơn đen đã có phần loang lổ và cũ kỹ. Nhưng nếu nhìn kỹ, sự tróc sơn ấy lại gợi lên một cảm giác thâm trầm và uy nghiêm của lớp bụi thời gian.+

Hai bên lối vào là dãy hàng rào vững chãi, một bên đặt tượng thần Bệ Ngạn uy nghi, bên kia là chiếc trống Đăng Văn. Chiếc trống này vốn chẳng mấy khi được dùng tới, không giống như trong các bộ phim truyền hình hiện đại mà nơi người ta có thể tùy tiện gõ trống vì dăm ba chuyện vặt vãnh. Triều đình đã sớm ban lệnh: hễ kẻ nào đánh vang trống Đăng Văn, không cần biết nguyên do là gì mà trước tiên cứ phải chịu phạt ba mươi trượng.+

Cho nên nếu không phải gặp chuyện oan khuất tày đình hay rơi vào đường cùng không lối thoát, dân chúng chẳng ai dám đánh trống kêu oan. Thông thường, mọi xích mích sẽ được giải quyết qua sự bàn thảo của thôn trưởng và lý chính cùng các bậc bối phận trong làng. Nếu dính dáng tới án hình sự, phải nhờ đến các tú tài trong vùng viết đơn kiện gửi lên nha môn và chờ huyện nha tiếp nhận mới chọn ngày mở công đường.+

Sở Từ đang mải mê quan sát thì bỗng nghe thấy có người gọi tên mình từ phía sau. Y quay đầu lại và hóa ra là tú tài Trần Húc quen biết tại quán trà sách hôm trước.+

"Trần huynh, thật thất lễ quá. Kẻ hèn này mải ngắm nhìn đến xuất thần nên có chút chậm trễ, mong huynh lượng thứ."+

"Sở đệ quá khách sáo rồi. Ta vốn tưởng mình đã đến sớm, ai ngờ đệ còn đến trước cả ta."+

"Năm ngoái vì chen lấn mà ta khiếp vía rồi, nên năm nay đành phải đi sớm một chút cho thong thả." Sở Từ nhớ lại "chiến trường" trong ký ức của nguyên chủ, không khỏi rùng mình. Cái cảnh bị xô đẩy đến mức rơi cả giày vớ, quả thực quá đỗi thảm hại.+

"Ha ha, hóa ra chúng ta cùng chung nỗi lòng!"+

Đang trò chuyện thì cửa lớn huyện nha cũng vừa mở. Một nha dịch bước ra và thấy hai người liền hỏi: "Hai vị tú tài công đây đến để đóng dấu phải không? Học quan sắp tới rồi, mời vào trong."+

Họ tiến vào nha môn và đứng xếp hàng trước cửa sổ phòng Lại. Chỉ trong chớp mắt, phía sau đã nối dài một hàng người đông đúc. Sở Từ ngoái nhìn và thấy đủ mọi lứa tuổi: có người tóc đã bạc trắng, lại có thiếu niên chỉ tầm mười sáu, mười bảy tuổi với gương mặt còn vương nét non nớt.+

Trong đám đông có một lão ông tóc râu hoa râm, có lẽ là người lớn tuổi nhất ở đây. Khi ánh mắt lão chạm phải Sở Từ, lão liền "hừ" một tiếng đầy vẻ giận dỗi rồi ngoảnh mặt đi chỗ khác.+

Lúc đầu Sở Từ còn ngơ ngác không rõ vì sao ông lại khó chịu với mình nhưng khi lục lọi ký ức, y mới chợt nhận ra: đây chính là ông lão Trương, người phu tử đầu tiên đã dạy chữ vỡ lòng cho y ở tư thục.+

Hèn chi ông lại nhìn y bằng con mắt đó. Kể từ khi nguyên chủ rời khỏi thư viện Khải Sơn, Trương lão phu tử đã coi y là kẻ vong ơn bội nghĩa và ở trong làng hễ tránh mặt được là ông đều tránh. Ngay cả việc Tiểu Viễn đến giờ vẫn chưa được đi học cũng là vì Trương lão phu tử nhất quyết không chịu nhận. Sở Từ thầm nghĩ vấn đề này cần phải sớm giải quyết ổn thỏa, bằng không đứa trẻ sẽ lỡ mất thời gian vàng để đèn sách.+

Giữa lúc Sở Từ đang mông lung suy nghĩ, vị học quan của huyện đã đến. Vị quan này mặc một bộ trường sam màu xanh thẫm rồi đưa mắt lạnh nhạt quét qua dòng người đang xếp hàng rồi bước vào phòng, ngồi xuống bên cửa sổ và lật mở sổ sách.+

Sở Từ xếp đầu hàng nên nhanh chóng đưa công văn qua cửa sổ. Vị quan tiếp lấy và mở ra xem rồi hỏi:+

"Thôn Trường Khê, trấn Bình An, Sở Từ?"+

"Dạ, đúng là kẻ hèn này."+

Học quan lật sổ đối chiếu thông tin rồi lấy ra một con dấu vuông vắn, đóng mạnh xuống trang cuối cùng của công văn. Trên đó vốn đã có bốn dấu ấn từ trước. Sau khi trả lại giấy tờ cho Sở Từ thì vị quan liền gọi người tiếp theo.+

Sở Từ cầm lại công văn rồi lùi sang một bên. Nhìn kỹ dấu đỏ và đó là dấu ấn kiểm định của trường thi năm Gia Hữu thứ 42. Việc mỗi năm đổi một mẫu dấu như này là để ngăn chặn những kẻ có ý đồ gian lận và mạo danh.+

Khi chen được ra khỏi đám đông, Sở Từ thấy hàng dài đã nối ra tận cổng. Bên ngoài nha môn còn rất đông người đang tụ tập và bị nha dịch ngăn lại chờ đến lượt. Nhẩm tính sơ qua, số tú tài trong huyện cũng phải tầm hai ba trăm người. Con số nghe thì lớn nhưng thực tế đây là số lượng tích lũy từ nhiều năm, bởi mỗi năm cả huyện thường chỉ có chưa đầy năm người thi đậu.+

Sở Từ thầm dấy lên một cảm giác cấp bách. Y nhận ra mình không thể tự mãn hay chủ quan thêm nữa. Nhìn tỉ lệ thi đậu tú tài khắc nghiệt cỡ này, có thể thấy việc thi lên cử nhân còn gian nan gấp bội. Nếu chẳng may thi trượt năm này qua năm khác, mọi kế hoạch tươi đẹp sau này của y sẽ chỉ là mây khói.+

Sau khi rời huyện nha về nhà là Sở Từ bắt đầu đóng cửa khổ đọc. Y xem lại toàn bộ sách vở, ôn tập kỹ lưỡng các phần chú giải để khắc sâu kiến thức vào tâm trí.+

Hành động này của y đã tác động mạnh đến Trương Văn Hải. Vốn dĩ Văn Hải chỉ coi việc theo Sở Từ lên huyện là một chuyến đi chơi nên mấy ngày qua chẳng thèm động đến sách vở. Nay thấy người tài giỏi hơn mình còn nỗ lực như vậy, hắn cũng vội vàng chạy vào thư phòng mà dốc sức dùi mài.+

Đến mùng ba tháng Chạp, cửa lớn của Giáo Sĩ quán trong huyện Viên Sơn chính thức mở rộng. Đây chính là trường thi của huyện và được xây dựng theo đúng quy cách với dãy phòng thi đánh dấu theo thứ tự Thiên, Địa, Huyền, Hoàng. Phía sau là nơi nghỉ ngơi và làm việc của các quan giám thị cùng quan chấm bài.+

Kỳ thi Tuế chỉ diễn ra trong một buổi duy nhất và kéo dài chừng hai canh giờ. Vì thời gian ngắn nên thí sinh không cần mang theo đồ ăn thức uống mà chỉ cần chuẩn bị sẵn bút mực, nghiên mài, còn giấy thi sẽ được phát trực tiếp tại trường thi.+

Sở Từ xách theo giỏ đồ, lặng lẽ bước theo dòng người. Y nhận thấy quân lính canh giữ bên ngoài kiểm tra lễ vật và đồ dùng rất kỹ lưỡng rồi mới cho qua, nhưng không bắt thí sinh phải cởi bỏ y phục để khám xét gắt gao như kỳ thi chính thức.+

Đến lượt mình, nha sai lớn tuổi đón lấy công văn của Sở Từ, liếc qua một lượt rồi lục lọi sơ qua giỏ đồ và sau đó la lớn: "Tú tài Sở Từ, thôn Trường Khê, vào phòng thi số ba dãy Thiên."+

Giáo Sĩ quán chia các khu vực thi theo thứ tự Thiên, Địa, Huyền, Hoàng. Dãy Thiên chỉ có ba mươi gian phòng, dãy Địa có sáu mươi, dãy Huyền chín mươi, còn dãy Hoàng lên tới một trăm tám mươi gian. Càng ở phía trên, điều kiện phòng ốc càng tốt, mà việc sắp xếp chỗ ngồi này hoàn toàn dựa vào thứ hạng của kỳ thi Tuế năm trước.+

Sở Từ đi từ phía sau lên và cuối cùng tìm được gian phòng của mình nằm gần sát đại đường. Phía trên cao, mấy quan giám thị đã an tọa và chỉ còn vị trí chủ tọa của Huyện lệnh là vẫn bỏ trống.+

Y kéo tấm ván gỗ chắn phía trước ra rồi ngồi xuống. Gian phòng thi này chỉ vỏn vẹn một chiếc bàn và một chiếc ghế dài, không gian chật hẹp cùng tù túng khiến người ta không khỏi cảm thấy ngột ngạt. Vì đã lâu không sử dụng, hôm qua huyện nha có phái tạp dịch đến quét dọn nhưng đám người ấy chỉ làm qua loa ở hai dãy Thiên, Địa rồi về. Các dãy Huyền, Hoàng phía sau vẫn còn bụi bám đầy và thậm chí mạng nhện giăng mắc khắp nơi. Sự phân biệt đẳng cấp hiện hữu trong từng ngóc ngách này như một lời thúc giục kẻ sĩ phải không ngừng tiến thân.+

Khi thí sinh đã ngồi định chỗ thì một tiếng loa vang lên báo hiệu. Huyện lệnh huyện Viên Sơn uy nghiêm bước vào trong tầm mắt mọi người. Ngài mặc bộ quan phục màu xanh thẫm thêu hình uyên ương, đầu đội mũ cánh chuồn, dáng đi thẳng tắp cùng gương mặt chữ điền toát lên vẻ chính trực.+

"Các vị đây đều là bậc tài hoa của huyện Viên Sơn, hôm nay tề tựu về đây khiến nơi này thêm phần rạng rỡ. Bản quan nhậm chức từ đầu năm đến nay mới chỉ được gặp qua vài người, nay có dịp diện kiến đông đủ này quả là niềm vinh hạnh. Mong các vị giữ vững kỷ cương trường thi, tuyệt đối không được mang theo tài liệu gian lận. Nếu bị phát hiện, không chỉ bị tước bỏ công danh tú tài mà còn phải chịu mười trượng ngay tại công đường!"+

"Chúng vãn sinh xin ghi nhớ lời răn dạy của quan phụ mẫu, nhất mực tuân lệnh." Sở Từ cùng các thí sinh đồng thanh đáp lời.+

Sau vài câu xã giao thì Huyện lệnh phẩy tay ra hiệu bắt đầu. Một hồi chiêng vang lên ba tiếng, nha dịch châm một nén hương dài để tính giờ. Sau đó, họ bưng những khay giấy thi xuống phát cho từng người; mỗi thí sinh nhận được ba tờ, gồm hai tờ giấy nháp và một tờ để viết bài chính thức.+

Giấy vừa phát xong, mấy tên nha dịch tay cầm bảng đề thi bắt đầu đi lại dọc các lối đi. Sở Từ tập trung nhìn kỹ, trên bảng viết một dòng chữ: "Cẩu nhật tân, nhật nhật tân, hựu nhật tân." (Nếu ngày hôm nay có thể làm mới mình thì mỗi ngày sau đó đều phải làm mới mình và mãi mãi không ngừng đổi mới).+

Đây không phải loại đề cắt xén câu chữ đánh đố mà là một câu trong chương ba sách Đại học, vốn được khắc trên bồn tắm của vua Thang, ý muốn khuyên răn con người phải biết tự vấn và không ngừng cải tiến bản thân.+

Y nhanh chóng chép lại đề bài vào nháp. Ngay sau đó, tấm bảng thứ hai cũng được đưa ra và yêu cầu thí sinh lấy đề tài về "Cỏ" để làm một bài thơ luật năm chữ. Trong đầu Sở Từ lập tức hiện ra bài thơ kinh điển "Phú Đắc Cổ Nguyên Thảo Tống Biệt" của Bạch Cư Dị năm xưa, quả là một tác phẩm truyền đời. Y ghi lại đề mục rồi bắt đầu suy ngẫm hướng giải đề.+

Chuyện canh tân biến pháp* luôn là vấn đề sống còn của mỗi triều đại khi bước vào giai đoạn giữa và cuối. Có người thành công rực rỡ mà kẻ lại thất bại thảm hại. Tần tiên sinh từng phân tích cho y về tình hình triều chính hiện nay: phe thủ cựu do Tả tướng đứng đầu, còn phe cách tân lại theo chân Hữu tướng. Nghe nói Dương Huyện lệnh bị giáng chức xuống đây chính là hệ quả của cuộc đấu đá giữa hai phe và ngài thuộc về phe Hữu tướng.+

(* Canh tân biến pháp: là để chỉ những cuộc cải cách quy mô lớn về pháp luật, thể chế và chính sách của một quốc gia.)+

Sở Từ đặt bút viết lên mặt giấy: "Làm mới dân đen, ấy là điều quân tử phải dốc lòng thực hiện." Đây là câu gốc trong sách, dùng để khởi đầu và dẫn dắt ý tứ của đề bài.+

"Bậc quân tử mỗi ngày đều phải ba lần tự soi xét mình, có lỗi thì sửa, không lỗi thì gắng sức giữ gìn. Kinh Thi có câu: Nhà Chu tuy là triều đại cũ nhưng vận mệnh thiên hạ vốn ở sự đổi mới. Quân vương còn phải như vậy, huống chi là bách tính trăm họ? Thế sự xoay vần, nếu cứ khăng khăng giữ lấy cái cũ kỹ thì chỉ tự rước lấy mớ hỗn độn vào thân, nào có ích gì..."+

Sở Từ bắt đầu trình bày về những lợi ích của việc đổi mới, ngòi bút tuôn chảy mạnh mẽ viết xuống mấy trăm chữ. Viết xong thì y lại cẩn thận cân nhắc từng từ ngữ, trau chuốt từng câu văn sao cho đạt đến độ hoàn mỹ. Khi sửa xong bài văn xuôi, thời gian đã trôi qua hơn một nửa.+

Y không vội làm thơ ngay mà bắt đầu nắn nót chép bài văn vào tờ giấy chính thức. Phải biết rằng giấy thi chỉ có một tờ, nếu vội vàng mà viết sai hay làm bẩn thì thứ hạng sẽ bị tụt giảm ngay lập tức. Sau khi chép xong bài văn, Sở Từ mới thở phào nhẹ nhõm mà quay sang làm thơ.+

Xưa nay thơ về cỏ vô cùng nhiều, chủ yếu là ca ngợi sức sống bền bỉ hoặc bày tỏ nỗi lòng thê lương trước cảnh hoang tàn. Sở Từ nghĩ mình vẫn còn trẻ mà nếu viết giọng điệu quá u sầu sẽ không hợp với độ tuổi. Y tìm vần trước, sau đó tỉ mỉ ghép từng chữ và mãi một lúc lâu mới hoàn thành bài thơ luật năm chữ của mình.+

Vừa chép xong bài thơ vào giấy thi, nén hương cũng vừa vặn cháy hết.+

"Boong! Boong! Boong!" Ba hồi chiêng vang lên, nha dịch đi xuống thu bài. Những người ngồi dãy phòng phía trước thường đã chuẩn bị kỹ càng nên vẻ mặt rất thản nhiên. Càng về những dãy phía sau, tiếng quát tháo của nha sai càng lớn, thậm chí còn xen lẫn cả tiếng nức nở của những kẻ chưa làm xong bài.+

Sở Từ khẽ lắc đầu thở dài, thu dọn đồ đạc rồi theo đám đông rời khỏi trường thi.+

...+

"Bài văn này của con viết rất tốt, lại còn đánh đúng vào tâm lý của người chấm, chắc hẳn kỳ thi Tuế này sẽ giữ được thứ hạng cao." Tần phu tử xem xong bản nháp mà Sở Từ viết lại và gật đầu tỏ vẻ hài lòng.+

"Vậy liệu có khả năng chiếm được vị trí đầu bảng không ạ?" Sở Từ dè dặt hỏi.+

"Chuyện đó còn phải xem liệu có ai viết xuất sắc hơn con hay không." Tần phu tử lườm y một cái, sau đó buông bài văn xuống và tiến về phía giá sách rút ra một quyển tập gửi cho Sở Từ.+

"Đây là... bản sao bài Hoàng Châu Hàn Thực Thiếp của Tô Đông Pha!" Sở Từ reo lên mừng rỡ: "Tiên sinh, sao ngài mượn được vật quý này vậy? Quá đỉnh luôn!"+

"Đỉnh á?"+

"Ý con là ngài siêu giỏi luôn! Khổng sơn trưởng vốn cứng rắn như vậy mà ngài cũng mượn được, thật khiến trò khâm phục không thôi!" Sở Từ nâng niu bản chữ mẫu với đôi mắt dán chặt vào từng nét bút mà không nỡ rời xa.+

Tần phu tử cười khổ trong lòng. Giỏi cái nỗi gì? Chẳng qua cũng là "gãi đúng chỗ ngứa" mà thôi!+

Trời ơi, đáng thương cho thỏi mực Lý Đình quý giá mà ông trân tàng bấy lâu, phen này chắc là đi mãi không về rồi.+