Chương 16: Bỏ nhỏ mất lớn.

Dựa vào kinh nghiệm của nguyên chủ, Sở Từ biết rõ cấu trúc bài thi Huyện bao gồm năm phần chính: Thiếp Kinh, Mặc Nghĩa, Cửu Chương, Thi Phú và Tạp Văn.+

Thiếp Kinh, nói theo ngôn ngữ hiện đại chính là dạng câu hỏi điền vào chỗ trống. Thí sinh phải chép lại chuẩn xác các đoạn kinh văn mà không cần diễn giải ý nghĩa. Mặc Nghĩa lại là những câu hỏi giải đáp ngắn; đề bài đưa ra một câu kinh điển, yêu cầu thí sinh dựa vào văn cảnh hoặc các phần chú thích trong sách để trả lời.+

Hai phần này chủ yếu thử thách trí nhớ của học trò. Người đời thường nói "đọc sách phá vạn quyển", ở thời hiện đại có thể coi là cách nói khoa trương, nhưng với nho sinh thời bấy giờ, họ thực sự phải đọc đến mức thẩm thấu từng trang sách, ghi nhớ nằm lòng từng chữ mới mong ứng đáp trôi chảy.+

Cửu Chương chính là các bài toán học. Thông thường, tư duy toán học của sĩ tử không quá xuất sắc nên đề mục ở phần này cũng được ra có phần nhẹ nhàng hơn.+

Thi Phú yêu cầu thí sinh làm thơ, thường bị giới hạn bởi vần luật chặt chẽ, ví như một bài thơ ngũ ngôn bát vận. Dưới thời Đường, Thơ và Phú từng được tách thành một khoa thi tiến sĩ riêng biệt để tôn vinh tài hoa nghệ thuật. Tuy nhiên, đến triều Đại Ngụy, những người cầm quyền lại coi trọng văn chương kinh thế trị quốc hơn là thói phong hoa tuyết nguyệt.+

Loại văn chương đó chính là Tạp Văn. Đề bài thường trích dẫn một đoạn trong Tứ Thư Ngũ Kinh, yêu cầu thí sinh dựa trên sự hiểu biết của bản thân để triển khai theo quy cách nghiêm ngặt: từ phá đề, thừa đề, đoạn khởi giảng, nhập đề cho đến các phần khởi cổ, trung cổ, sau cổ và thúc cổ*. Tuy khuôn sáo gò bó, nhưng vì được rèn luyện từ thuở vỡ lòng nên bố cục không làm khó được sĩ tử; điều phân định cao thấp chính là ở ngộ tính và tầm vóc tư duy của mỗi người.+

(Cấu trúc văn Bát cổ:+

Gồm Phá đề (破題) & Thừa đề (承題): mở bài;+

Khởi giảng (起講) & Nhập đề (入手): dẫn dắt;+

Khởi (起股), Trung (中股), Sau (後股), Thúc cổ (束股): thân bài gồm 8 vế đối)+

Sở Từ lục lại ký ức, năm nguyên chủ dự thi Huyện, đề bài Tạp Văn rơi vào một câu trong Luận Ngữ: "Hảo phạm thượng giả, tiển hỹ". Ý tứ là kẻ biết hiếu thuận với phụ mẫu, hòa thuận với huynh đệ thì hiếm khi có ý đồ phạm thượng tác loạn. Nhờ khéo léo lồng ghép các tấm gương tiên hiền để luận chứng, nguyên chủ đã thuận lợi vượt qua kỳ thi Huyện với thứ hạng mười hai. Sau đó, y tiếp tục "quá quan trảm tướng", đậu cao trong kỳ thi Phủ và tỏa sáng tại kỳ thi Viện với vị trí thứ năm, chính thức trở thành một Lẫm sinh của huyện Viên Sơn.+

Ngược lại, Trương Văn Hải dù đã lăn lộn nơi trường thi mấy lượt nhưng ngay đến cửa thi Huyện cũng chẳng thể bước qua. Nói một cách khắt khe, hắn thậm chí còn chưa được gọi là Đồng sinh, danh xưng vốn dành cho những người đã đậu cả thi Huyện lẫn thi Phủ. Nhưng ở đời thường, người ta vẫn quen gọi những ai đã qua kỳ thi Đồng tử là một vị Đồng sinh cho thêm phần nể trọng.+

Nắm được học lực của Trương Văn Hải, Sở Từ bắt tay vào xây dựng một lộ trình học tập riêng biệt và đi từ dễ đến khó rồi tăng dần áp lực.+

Y nói Trương huynh ngồi đọc cuốn Luận Ngữ, còn bản thân thì ôm một xấp giấy ngồi bên cạnh. Thỉnh thoảng, Sở Từ lại lật giở cuốn sách trên tay, ngòi bút đưa thoăn thoắt trên mặt giấy như đang tính toán điều gì.+

Mỗi khi đọc được vài câu, Trương Văn Hải lại lén đưa mắt nhìn sang, lòng dạ không khỏi bồn chồn thấp thỏm, chẳng biết Sở tiên sinh này định dùng chiêu trò gì để "hành hạ" mình đây.+

Sở Từ cảm nhận được sự xao nhãng của học trò nhưng y vẫn giữ im lặng, chẳng buồn lên tiếng nhắc nhở. Bởi lẽ, việc gì cũng phải để bản thân tự nếm trải mới thấu. Y tin rằng kể từ ngày mai, Trương huynh sẽ chẳng còn tâm trí đâu mà phân tâm nữa.+

Buổi sáng trôi qua trong yên ả. Sau khi cùng dùng bữa trưa, cả hai lại quay trở lại thư phòng.+

Ở nhà, Sở Từ thường có thói quen chợp mắt một lát nhưng ở nơi người ra kẻ vào này, y không thể tùy tiện. Công Dã Tràng trong sách Luận Ngữ có chép: "Tể Dư trú tẩm. Tử viết: Hủ mộc bất khả điêu dã, phẫn thổ chi tường bất khả ô dã!".+

Khổng Tử từng mắng trò Tể Dư ngủ ngày là "gỗ mục không thể chạm khắc, vách đất bùn chẳng thể tô vẽ"*. Nếu y sơ sẩy để tiếng xấu "ngủ ngày" truyền ra ngoài, e là thanh danh phu tử sẽ tổn hại nghiêm trọng.+

(*: Ý nói người lười biếng, thiếu ý chí thì không thể giáo hóa, rèn luyện thành tài.)+

Sở Từ pha một tách trà đặc để tỉnh táo, đoạn đặt xấp đề mục đã soạn sẵn từ sáng trước mặt Trương Văn Hải.+

"Trương huynh, làm phiền ngươi trong vòng nửa canh giờ phải hoàn thành hết chỗ đề này. Nếu có sai sót, ắt phải nhận trừng phạt theo quy định."+

Trương Văn Hải nhìn xấp giấy dày cộm, mặt trên chi chít chữ và tổng cộng có năm mươi câu Thiếp Kinh đều nằm trong phạm vi cuốn Luận Ngữ.+

Hắn thấy hoa mắt chóng mặt, lắp bắp mãi mới nói nên lời: "Sở huynh, nửa canh giờ liệu có quá ngắn không? Đề mục nhiều cỡ này, ta sợ rằng..."+

"Nếu huynh còn tiếp tục lãng phí thời gian để nói, e là đến nửa canh giờ cũng không còn đâu." Sở Từ khẽ nhếch môi, ngón tay thon dài chỉ về phía chiếc đồng hồ cát đặt trong góc phòng.+

Trương Văn Hải giật mình tỉnh ngộ. Hóa ra từ sớm y đã sai hạ nhân dọn thứ này vào đây là có dụng ý hết! Nhìn lớp cát mịn đã bắt đầu tích lại dưới đáy bình, hắn cuống cuồng thu liễm tâm trí rồi hạ bút đáp đề như bay.+

Đến khi đồng hồ cát lật ngược lần thứ tư, thời gian nửa canh giờ đã vội vã trôi qua.+

Sở Từ gõ nhẹ lên mặt bàn, ra hiệu cho Trương Văn Hải dừng bút. Người kia quýnh quáng, mồ hôi hạt lớn hạt nhỏ thấm đẫm trán: "Từ từ đã, ta vẫn chưa..."+

Sở Từ vẫn giữ gương mặt không chút biểu cảm, ra hiệu cho Tiểu Chanh Tử đang đứng hầu bên cạnh thu bài thi của Trương Văn Hải nộp lên. Tiểu Chanh Tử nhìn thấy vẻ mặt đáng thương của thiếu gia nhà mình thì có chút không nỡ, động tác cố ý làm thật chậm chạp để trì hoãn.+

"Tiểu Chanh Tử, ngươi có biết lão gia và phu nhân ở nhà đã dặn dò sao không?"+

Nghe câu đó, Tiểu Chanh Tử rùng mình một cái, dứt khoát rút phắt xấp bài thi đang bị Trương Văn Hải đè chặt dưới tay, cung kính cúi đầu dâng đến trước mặt Sở Từ.+

Sở Từ lấy ra một chiếc bút son, bắt đầu nghiêm túc phê duyệt. Tốc độ soát bài của y cực nhanh, tiếng giấy lật "xoạt xoạt" vang lên liên hồi. Trương Văn Hải ngồi đối diện mà lòng dạ thắt lại, ngay cả trà bánh thơm ngon Tiểu Chanh Tử vừa bưng lên cũng chẳng còn tâm trí đâu mà động đũa.+

Chẳng mấy chốc, Sở Từ đặt bút lên giá, thân bút chạm vào mặt bàn phát ra một tiếng "cạch" giòn tan. Trái tim Trương Văn Hải lúc này đập thình thịch liên hồi khiến nhịp thở cũng trở nên dồn dập.+

Sở Từ liếc nhìn hắn một cái, thầm ghi thêm một dòng vào bản đánh giá trong đầu: Phản ứng chậm, tính tình thiếu điềm tĩnh.+

"Huynh xem đi, tổng cộng năm mươi đề, ta tính theo thang điểm một trăm, huynh chỉ được có bảy mươi tám điểm."+

Thời này vốn chưa có hệ thống tính điểm số, nên lúc đầu Trương Văn Hải nghe qua có vẻ không mấy bận tâm. Nhưng đến khi cầm lại xấp bài thi với những khoảng trắng bị khoanh vòng đỏ chót, hắn mới đỏ mặt tía tai mà ấp úng không nói nên lời.+

"Chuyện này... hẳn là do thời gian quá gấp gáp, ta mới..." Trương Văn Hải không nói tiếp được nữa.+

"Mới không làm hết được?" Sở Từ khẽ cười thành tiếng: "Vậy ta hỏi huynh, một buổi thi Huyện kéo dài mấy canh giờ? Huynh chép đề mất bao lâu? Phần Thiếp Kinh, Mặc Nghĩa tốn bao nhiêu thời gian? Tính toán Cửu Chương mất bao nhiêu lâu? Rồi lúc làm Thi Phú lại mất thêm bao nhiêu? À đúng rồi, huynh còn phải tính cả thời gian sao chép đáp án vào bài thi chính thức nữa chứ."+

Một chuỗi câu hỏi dồn dập khiến Trương Văn Hải không còn đường chối cãi. Nghĩ đến những lần tham gia thi Huyện trước đây, lần nào hắn cũng luống cuống tay chân đến phát khóc. Nước mắt hắn bắt đầu trào ra, chẳng lẽ hắn thực sự không phải là mảnh vật liệu để đọc sách à? Đến cả bài thi đơn giản như này mà cũng sai sót nhiều tới vậy.+

"Huynh có biết vì sao tốc độ của mình lại chậm như vậy không?" Sở Từ hơi ngượng ngùng sờ mũi. Y không ngờ mình lại ép người ta đến mức bật khóc; so với đám học trò "da mặt dày" ở thời hiện đại, nho sinh thời này tâm hồn quả thực mỏng manh như giấy.+

"Xin Sở huynh không tiếc lời chỉ giáo." Trương Văn Hải nghẹn ngào đáp.+

"Huynh quá chấp nhất và... có chút thiếu tự tin."+

"Sao hả?"+

"Vừa rồi lúc huynh làm bài, ta đã quan sát thứ tự huynh làm. Huynh cứ làm tuần tự từ trên xuống dưới, đúng không?"+

"Đúng vậy, phu tử ở học đường vẫn dạy chúng ta như vậy." Trương Văn Hải mờ mịt trả lời.+

"Làm từ trên xuống dưới không sai, nhưng huynh lại quá sa đà vào việc phá giải những câu khó, dẫn tới những câu đơn giản bên dưới không còn thời gian để làm. Trong phần trích dẫn Luận Ngữ vừa rồi, ta có cố ý lồng vào một đoạn của cuốn Chu Dịch. Huynh chưa từng đọc cuốn đó nên theo bản năng liền cho rằng bản thân học hành không đến nơi đến chốn, vậy là huynh dành hết thời gian còn lại để cố hồi tưởng toàn bộ cuốn Luận Ngữ một lượt, có đúng không?"+

"Sao huynh lại biết?" Trương Văn Hải bàng hoàng. Lúc nhìn thấy câu hỏi đó, tim hắn hẫng một nhịp, lập tức rơi vào trạng thái tự nghi ngờ bản thân. Hắn cố trấn tĩnh để nhẩm lại toàn bộ kinh văn nhưng vẫn không tìm ra manh mối, cứ vậy mà loay hoay cho tới khi hết giờ.+

Sở Từ bật cười. Cái tên ngốc này, lúc nãy vì quá căng thẳng mà vô thức lẩm bẩm thành tiếng, y và Tiểu Chanh Tử đều nghe thấy rõ mồn một.+

"Đừng quan tâm làm sao ta biết. Giờ huynh hãy nhìn lại những câu còn trống, ta cho huynh thêm một khắc (15 phút) để viết ra. Nếu lần này còn sai nhiều như vậy, ta sẽ phạt thật đấy."+

Trương Văn Hải nhận lại xấp giấy, không dám chậm trễ giây nào, chưa đầy một khắc đã hoàn thành toàn bộ.+

Sau khi kiểm tra, Sở Từ thấy hắn đã làm đúng hết thì bèn ôn tồn nói: "Huynh tự xem đi, nếu lúc nãy huynh biết bỏ qua câu khó đó để làm những câu dưới thì chỉ sai duy nhất một câu thôi. Nhưng vì sự chấp nhất đó mà huynh đánh mất cơ hội ở mười mấy câu khác. Đó chính là 'nhân tiểu thất đại' (vì cái nhỏ mà mất cái lớn). Đôi khi, lùi một bước không phải là nhận thua mà là để thấy trời cao biển rộng."+

Lời nói ấy như dòng nước mát rót thẳng vào đỉnh đầu, tác động mạnh mẽ đến tâm trí Trương Văn Hải. Phải rồi, những năm trước khi hắn thất bại, phu tử đều cho rằng hắn học nghệ chưa tinh, chỉ dặn hắn phải nỗ lực hơn nữa. Nhưng nỗ lực liệu có ích gì khi hắn vẫn cứ dậm chân tại chỗ trong khi bạn học đều tiến bộ?+

Chưa từng có một ai giống như Sở Từ, vừa dẫn dắt từng bước, vừa có thể giúp hắn tìm ra những vấn đề nằm ngoài sách vở như vậy.+

"Sở huynh... tiên sinh, xin nhận của Văn Hải một lạy!" Giờ khắc này, Trương Văn Hải dường như đã hiểu thế nào là "nhất tự vi sư". Hắn khom lưng, thành tâm thành ý hành một lễ tôn sư trọng đạo.+

"Chuyện này không dám, ta làm sao dám nhận làm sư phụ của huynh chứ?" Sở Từ vội vàng vươn tay đỡ hắn dậy.+

Trương Văn Hải đứng dậy, nghiêm giọng nói: "Thánh nhân dạy rằng, kẻ nghe đạo có trước có sau, người nghiên cứu học thuật có chuyên môn nông sâu khác biệt. Từ xưa đến nay, kẻ đạt được tri thức đều có thể làm lão sư, hà tất phải câu nệ tuổi tác hay thân phận? Dẫu sao trong lòng ta đã nhận Sở huynh là tiên sinh rồi."+

"Ấy, đừng!" Sở Từ vội vàng gạt đi ý nghĩ nguy hiểm đó: "Huynh tuy thật lòng thật dạ nhưng trong mắt người ngoài, hành động này chẳng khác nào ta là kẻ không biết tự trọng. Đời người có ba bậc lão sư: Mông sư khai sáng, Nghiệp sư truyền nghề và Nhân sư dạy cách đối nhân xử thế. Ta chưa từng giúp huynh vỡ lòng, chưa truyền dạy kinh thư, càng chẳng có kinh nghiệm uyên thâm để dạy huynh đạo làm người, sao dám xưng lão sư? Xin Trương huynh thu hồi lời vừa rồi, chớ cho kẻ tiểu nhân có cớ gièm pha."+

Ở thời cổ đại, việc bái sư không phải chuyện đùa. Nếu cái danh xưng này truyền ra ngoài, chẳng phải y sẽ đắc tội với tất cả các tiên sinh ở thư viện Khải Sơn à?+

"Phải lắm, cũng may Sở huynh thâm minh đại nghĩa, bằng không ta đã đẩy huynh vào cảnh bất nghĩa. Vậy đi, ngoài miệng ta không nhắc lại lời đó nữa nhưng trong thâm tâm, ta vẫn xem Sở huynh là ân sư của mình."+

"Ha ha, tùy huynh vậy." Sở Từ bất đắc dĩ thở dài.+

"Những lời Sở huynh vừa dạy, ta cảm thấy như khai tâm mở trí. Mong huynh nói thêm đôi câu để giải tỏa những nỗi nghi hoặc bấy lâu trong lòng ta."+

Thấy thái độ hắn thành khẩn, Sở Từ liền đem những kỹ xảo làm bài mà mình đúc kết nhiều năm truyền thụ lại. Trương Văn Hải nghe đến đâu gật đầu đến đó, đôi mắt sáng rực với vẻ phấn khích hiện rõ trên gương mặt không sao che giấu được.+

Sau khi tiếp thu, hắn dường như đã thông suốt đạo lý, lập tức chuyên chú cầm sách lên đọc với dáng vẻ vô cùng tập trung.+

Thấy vậy, Sở Từ không muốn quấy rầy hắn nữa, bèn lặng lẽ rời khỏi thư phòng.+

Trời hãy còn sớm, y muốn ghé tiệm sách Hàn Mặc một chuyến để xem Lục chưởng quầy khắc con dấu đến đâu rồi.+

Nào ngờ khi đến nơi lại chẳng thấy Lục chưởng quầy đâu. Sở Từ hỏi Hổ Tử mới biết ông lại lên huyện thành nhập hàng. Xem ra việc làm ăn thực sự rất phát đạt, Sở Từ thầm mừng trong lòng, vì kinh doanh tốt đồng nghĩa với việc túi tiền của y cũng sẽ rủng rỉnh hơn.+

Sở Từ nán lại xem sách một lúc, đang định chào Hổ Tử để ra về thì cậu chàng đột nhiên gọi giật lại: "Sở tú tài xin dừng bước! Thật thứ lỗi cho tiểu nhân, lúc nãy bận rộn quá nên ta quên luôn việc chưởng quầy giao phó."+

"Không sao, giờ ngươi nhớ ra là được rồi. Có chuyện gì vậy?"+

"Dạ, chuyện là như này..."+

Nghe Hổ Tử tường thuật lại, Sở Từ mới vỡ lẽ, hóa ra vẫn là tại mấy bức tranh minh họa mà ra. Có khách nọ đã bỏ ra một số tiền lớn, nhờ Lục chưởng quầy mời bằng được người vẽ tranh minh họa ra gặp mặt một lần.+

"Việc này Sở mỗ xin cảm ơn ý tốt của Lục chưởng quầy, chỉ là tại hạ không muốn để lộ danh tính với thân phận này. Phiền chưởng quầy khéo léo lời lẽ khước từ giúp, Sở mỗ vô cùng cảm kích."+

Suy nghĩ một lát, Sở Từ quyết định từ chối. Nếu quá nổi danh nhờ việc vẽ tranh minh họa, y rất dễ bị người đời coi là kẻ chỉ chuyên chú vào mấy thứ "kỳ dâm xảo kỹ", bị gắn mác họa sư thì con đường quan lộ tương lai ắt sẽ gặp trắc trở. Hà tất phải vì cái lợi nhỏ trước mắt mà làm hỏng đại sự sau này?+